Đôi điều mới biết về từ “SẾN” và “NHẠC SẾN” (Bài 2) – LÊ THIÊN MINH KHOA

0
138
  
Giả thuyết thứ nhất: có nguồn gốc là “con sen”.
 
       Nhiều người trong giới nghiên cứu, học giả, trong đó có giáo sư ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo, dịch giả Nhật Chiêu…  cho rằng: gốc của từ "sến" phải bắt đầu từ tiếng "sen" trong con sen nghĩa là đứa ở, con ở, ở đợ, người giúp việc nhà. Từ "sen" đọc trại thành "sến", và do tầng lớp thấp, không học hành, hiểu biết  không cao của chị “sến” nên tiếng “sến” được dùng để chỉ sự coi thường, chất lượng thấp, văn hóa kém và đẻ ra hàng loạt từ mới theo phương thức cấu tạo từ dựa vào biện pháp ẩn dụ từ vựng (gọi tên sự vật nầy bằng tên  sự vật khác dựa trên sự liên tưởng tương đồng, giống nhau giữa 2 đối tượng con sen (sến) và nhạc sến= chất lượng thấp, văn hóa kém) như trên: chơi sến, mặt sến, tóc sến, mặc sến, thơ sến, truyện sến, tranh sến, v.v… , trong đó có từ nhạc sến, ám chỉ loại nhạc có “khẩu vị”  thấp, ít có giá trị nghệ thuật.
 
       Giả thuyết thứ hai: cũng có nguồn gốc là “con sen”.
 
        Phổ biến hơn là ý kiến đồng tình với lý giải từ tố “sến” trong từ “nhạc sến” bắt nguồn bởi từ tố “sen” trong từ “con sen” đọc trại, nhưng không phải bằng phương thức cấu tạo từ theo biện pháp ẩn dụ từ vựng  như trên, mà là bằng phương thức cấu tạo từ theo biện pháp hoán dụ từ vựng (gọi tên sự vật nầy bằng tên  sự vật khác dựa trên sự liên tưởng tiếp cận, gần nhau giữa 2 đối tượng con sen (sến) và nhạc sến = tầng lớp hay hát loại nhạc nầy). Theo đó, do giúp việc cho chủ Tây hoặc trong các gia đình theo Tây học,  các “con sen” (gọi người giúp việc gái, nhỏ tuổi theo cách người Bắc bộ) cũng “học làm sang” theo các Mari bà đầm, nên được các nhà văn, nhà báo có óc hài hước thêm cho cái tên "Marie" phía trước để trở thành Mari- Sến. Sau năm 1954, Mari- Sến theo chủ di cư vào Nam. Ở Sài Gòn thưở ấy, nước máy chưa được đưa tới từng nhà, chiều chiều các Mari- Sến lại tụ tập quanh cái máy nước (fontaine) để hứng nước gánh về nhà, từ đó lại đẻ thêm cái tên Tây hơn, “sang” hơn là Ma-ri Đờ La Phông-ten (Maria De La Fontaine). Trong khi đứng chờ đầy gánh nước, các cô thường vui miệng hát với nhau những câu đại loại như: "Em ơi nếu mộng không thành thì sao? Non cao, biển rộng biết đâu mà tìm…" (Duyên kiếp– Lam Phương), hoặc: "Chiều nay có phải anh ra miền Trung, Về thăm quê mẹ cho em về cùng… Dù sương gió gây bao phũ phàng, Đã có em đây sẵn sàng…" (Quen nhau trên đường về– Thăng Long)… Thế là, hễ loại nhạc nào mà các chị gánh nước mướn, các anh đạp xích lô, thợ thuyền (gọi chung là giới bình dân) khoái hát thì… đó là “nhạc sến”, “nhạc phông-ten”! Theo phương thức hoán dụ nầy, thì từ tố “sến” trong nhạc sến không đồng đẳng của tứ tố “sến” trong loạt từ cùng thời: chơi sến, mặt sến, tóc sến, mặc sến, thơ sến, truyện sến, tranh sến… như cách cấu tạo từ theo phương thức ẩn dụ kể trên, mà nó là nghĩa gốc (thấp kém, coi thường…) cho nghĩa phái sinh của các từ kể trên, ra đời sau nó. Cũng như nghĩa gốc của "cánh" trong từ  "cánh chim": (i) có một mặt phẳng hoặc 2 mặt phẳng đối xứng nhau qua 1 trục; (ii) di động đươc; (iii) di động quanh 1 trục… trở thành nghĩa phái sinh cho từ tố "cánh" (đa nghĩa) trong 1 loạt từ  ra đời sau đó: cánh cửa, cánh quạt, cánh quân, cánh đồng, cánh gà (sân khấu), phe cánh… Cách giải thích nầy cũng thuyết phục bởi được hỗ trợ bằng một thực tế: hồi đó, người ta còn gọi loại nhạc bình dân nầy là nhạc fontain, nhạc nước máy.
  
Image result for nhạc sếnGiả thuyết thứ  ba: có nguồn gốc là “Maria Schell”.
      Lý giải nầy dựa vào chuyện gọi nhại theo tên của minh tinh màn bạc nổi tiếng người Áo là Maria Schell (1926-2005). Lý do của việc nhại theo này là kết quả của sự châm biếm của nhà báo Tuấn Huy, viết cho tạp chí Kịch Ảnh trong một số vào năm 1963. Cô Schell trở thành hiện tượng ở các đô thị miền Nam đầu những năm 1960, sau khi thành công vai một vũ nữ hộp đêm trong phim Anh em nhà Karamazov do Hollywood dựng năm 1958 theo nguyên tác cùng tên của đại văn hào Nga Dostoievsky, được chiếu loanh quanh các rạp Sài Gòn, cả tháng chưa hết người xem.

http://i193.photobucket.com/albums/z206/laoxichlo/nhavan/200MariaSchell.jpg
      Sài Gòn những năm 1950 và 1960, nhiều thanh niên thiếu nữ từ thôn quê lên thành thị mưu sinh, bao gồm làm lái xe, người ở, bán báo, chạy bàn… Ðó cũng là thời sính Tây, không ít anh chị tự đặt tên cho mình như Bưởi Clark Gable, Chanh Claudia Cardinale… Những chủ nhật, lớp người trẻ này hẹn hò nhau và cùng thảo luận về những cuốn phim diễm tình đầy nước mắt của nữ diễn viên Maria Schell, người từng được báo chí Ðức xem là nữ diễn viên xuất sắc thế hệ trước chiến tranh, lừng danh với lối diễn xuất "cười vui mà như lòng nhỏ lệ". Những cuốn phim này lúc đó cũng làm thổn thức nhiều trái tim nam nữ. Cười vào một lớp người học đòi và hay trải lòng chuyện yêu đương của mình một cách dễ dãi và cũng hay tự bi kịch hóa hoàn cảnh của mình, tác giả Tuấn Huy, đã là người đầu tiên chuyển chữ Maria Schell này để gọi các cô là "Mari Sến". Và chữ "sến" này dần dần được chỉ đến các bài hát rất ảo não thời đó về chuyện tình đôi lứa.
 
       Giả thuyết thứ tư:  cũng có nguồn gốc là Maria Schell”.
 
Image result for diễn viên maria schell
 
Cũng có nguồn gốc từ ngôi sao Maria Schell (biến âm là Mari Sến) và cũng dựa vào  phương thức cấu tạo từ theo biện pháp ẩn dụ từ vựng  như giả thuyết thứ ba, nhưng cơ sở tương đồng giữa Maria Schell và nhạc sến để tạo từ mới lại không những không phải là chuyện diễm tình,  sầu bi… và còn vào một trung gian nữa là lối sống, sinh hoạt của những fan của Maria Schell.
 
        Trong phim  trên, Maria Schell vừa múa vừa hát bài Mambo Italiano– với y phục nghèo nàn, thân hình bốc lửa, tóc tai xõa xượi, gào thét và rên rỉ, quằn quại và khiêu khích… Lúc này bắt đầu xuất hiện những fan của Maria Schell. Trẻ em đường phố tập tành nhún nhảy bài Mambo Italiano. Các cô gái đợt sóng mới lăng-xê kiểu tóc xõa xượi, mắt xanh Bel, phô trương thân hình… Trên sân khấu phòng trà, mọc lên những ngôi  sao ca nhạc gào thét, quằn quại như con thanh xà, bạch xà.  Và từ Mari Sến lúc  nầy được dùng để chỉ dạng biến thái này trong sinh hoạt của giới trẻ.  Rồi dùng để chỉ một hoạt động cụ thể:  chơi sến, mặt sến, tóc sến…, trong đó có nhạc sến.
     Nhiều nhà văn, nhà báo ở miền Nam hồi ấy nghiêng về 2 giả thuyết nầy, cho rằng từ nguyên nhạc sến từ Mari Sến là những giả thuyết hợp lý và đủ các chứng cứ nhất.
     Giả thuyết thứ năm: có nguồn gốc là “cây đàn sến”.
 
http://t2.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcQsFhAn9CAPF8C5STgWrl47IVxIhZHcHMvheahUvZhzxCgDaPrVx5gopg
 
Cây đàn sến Nam bộ 2 dây.  
      Giả thuyết nầy cho là “sến” trong nhạc có từ nguyên bắt nguồn từ một nhạc cụ cổ truyền ở Nam bộ là  Cây đàn sến. Thạc sĩ Mai Văn Nghĩa, bạn tôi, người sành sõi về cả âm nhạc cổ truyền lẫn Tây phương, khi gia đình 3 đời chơi nhạc tài tử Nam Bộ và anh chơi classic rất nhuyễn, là nguồn cung cấp  tư liệu quý giá nầy. Giả thuyết nầy rất thú vị, hợp lý hơn mà chắc chắn rất hiếm người được nghe đến.
      Theo đó,  dàn  hòa âm nhạc tài tử chính thống trước đây  có  2 bộ chính  thống:
         1.Tứ Tuyệt:
       Gồm 4 cây đàn dân tộc: đàn kìm (2 dây); đàn cò (2 dây), đàn tranh (16 dây);  đàn bầu (độc huyền cầm- 1 dây) . Trong đó, đàn kìm là nhạc cụ chính , người chơi đàn kìm là người đứng đầu dàn hợp xướng, kiêm nhịp song la.
        2.  Ngũ Tuyệt:
http://i1016.photobucket.com/albums/af285/lelannhi/ACluong.jpg
 
Nhạc khí tài tử Nam bộ đầu TK 20: 5 cây đàn:
sến, kìm, cò, tranh, ghi ta phím lõm.             
  
          Cũng gồm 4 cây đàn dân tộc như trên,  nhưng thêm 1 ống sáo. Trong đó,  đàn kìm cũng vẫn  là nhạc cụ chính , người chơi đàn kìm là người đứng đầu dàn hợp xướng, kiêm nhịp song la như tứ tuyệt.
 
         Rồi khoảng 2 thế kỷ trước, người Nam Bộ du nhập cây đàn sến từ  một quốc đảo ở biển Đông và đưa thêm vào bộ Tứ Tuyệt hoặc Ngũ Tuyệt.
 
          Nhưng cây đàn sến thùng đặc không khoét lỗ, âm  thanh không ngân vang được, không hay, nên nó lẻ loi, lạc lõng, rền rĩ, đơn điệu… khó  được chấp nhận vì không hoà hợp với  hoà âm mới của ngũ tuyệt hoặc tứ tuyệt mà đàn sến tham gia. Từ đó, công chúng âm nhạc gọi 2 bộ hoà âm  mới nầy (có thêm cây đàn sến) là bộ nhạc sến. Và do  qui lụât tiết kiệm cuả ngôn ngữ cũng như biện pháp ẩn dụ từ vựng (gọi tên sự vật nầy bằng tên  sự vật khác dựa trên sự liên tưởng tương đồng, giống nhau giữa 2 đối tượng bộ nhạc sến và nhạc sến= chất lượng thấp, rền rĩ…),  người ta gọi luôn những bài hát Tân nhạc bình dân ở Nam bộ mà có chất lượng thâp, rền rĩ… từ nhạc điệu đến ca từ nầy là nhạc sến.
 
        Theo cách giải thích nầy, thì từ tố “sến” trong nhạc sến cũng dựa vào phương thức ẩn dụ từ vựng, tương tự như cách đầu tiên, nhưng  nó là nghĩa gốc (thấp kém, coi thường…) cho nghĩa phái sinh của loạt từ, ra đời sau nó: chơi sến, mặt sến, tóc sến, mặc sến, thơ sến, truyện sến, tranh sến…  như cách thứ hai.
 
       Giả thuyết thứ sáu: cũng có nguồn gốc là “cây đàn sến”.
 
       Cũng bắt nguồn từ cây đàn sến, nhưng  khác nhau về nguồn gốc của cây đàn, cùng  sắc thái biểu cảm của từ tố sến và điều thú vị là dựa vào phương thức cấu  tạo từ bằng cả 2 biện pháp hoán dụ rồi ẩn dụ. Theo đó, cây đàn sến phổ biến 2 dây của người Việt được cải tiến từ cây đàn
 
 http://i1016.photobucket.com/albums/af285/lelannhi/Tutuyet.jpg
 Dàn nhạc tài tử Nam bộ.  
                     
Tần cầm 3 dây, còn gọi là đàn Mai Hoa (Meihuaqin [梅花琴]) của Trung Hoa du nhập vào miền Tây Nam Bộ do người Triều Châu ở tỉnh Quảng Đông di cư sang. Tiếng Hoa phát âm Tần Cầm là Xỉn Xỉn (Qin Qin), vì vậy âm sến là biến âm của người cây đàn Xỉn Xỉn 3 dây. Đàn nầy được dùng trong 2 bộ đàn tứ tuyệt và ngũ tuyệt của dàn nhạc đờn ca tài tử và sân khấu tuồng truyền thống. Nhưng vào đầu thế kỷ XX,  khi đàn ghi- ta vào miền Tây được biến cải thành ghi ta phím lõm, bản vọng cổ ra đời rồi được tăng nhịp, đàn ca tài tử được cải tiến và nghệ thuật sân khấu cải lương hình thành rồi phát triển nhanh, thì cùng với ghi- ta phím lõm, với âm sắc trong trẻo, tươi sáng, đàn sến trở thành cây đàn chủ lực trong các dàn nhạc nầy. Khi nghe một ban nhạc trong đó có đàn sến chủ công, chơi một bản đàn tài tử cải lương thật hay, người nghe khen là “sến", theo hoán dụ từ vựng: lấy cái tiêu biểu gọi tên cho tổng thể. “Sến” đã trở thành tính từ đồng nghĩa với mùi mẫn, truyền cảm, đi vào lòng người. Sau này, theo ẩn dụ từ vựng, người ta dùng từ “nhạc sến” để chỉ dòng nhạc trữ tình bình dân mùi mẫn, truyền cảm, rất đi vào lòng người bình dân vậy.
 
      Hai cách giải thích cuối cũng có cái lý vững chắc: lấy tên một cây đàn, một bộ nhạc, dàn nhạc của dân gianchất lượng thấp được phát sinh  ở Nam bộ để gọi tên mới cho một dòng nhạc cũng bình dân (như nhạc dân gian) mà chất lượng thấp cũng được sinh ra ở Nam bộ. Trong khi hai cách giải thích đầu đều dựa vào từ nguyên là con sen, mà ở Nam bộ, nơi khai sinh  của dòng nhạc cũng như từ ngữ “nhạc sến” và cũng là môi trường cho chúng tồn tại, không ai gọi người giúp việc gái là con sen cả,  họ gọi người giúp việc là con ở, đứa ở, ở đợ…, mà chỉ ở Bắc bộ mới gọi người giúp việc gái là con sen thôi!
 
       Như thế, trong 6 giả thuyết trên có chia làm 3 cặp. Hai cặp đầu dựa vào từ nguyên là con sen, hai cặp giữa có gốc gác là Maria Schell, hai cặp cuối  lấy cơ sở là cây đàn sến. Tất cả đều bằng phương thức ghép từ tố bằng biện pháp ẩn dụ hoặc hoán dụ. Đáng lưu ý là trong 5 cách giải thích đầu, từ tố sến đều có sắc thái tình cảm âm tính: coi thường, xem nhẹ…, chỉ có cách giải thích cuối cùng là từ  tố sến có sắc thái biểu cảm dương tính: coi trọng, xem hay… mà thôi.

 
       Vì không thể không nhắc đến một tồn tại khách quan trong thực tiễn âm nhạc VN, nên không thể không nói rành rẽ, thấu đáo, đúng bản chất của loại nhạc mà người viết chỉ quen/ thích gọi là nhạc bình dân hơn. Như đã nói ở trên, nhạc nào cũng có giá trị của nó và có một tầng lớp công chúng riêng vì loại nhạc đó thể hiện được tâm tư, tình cảm, khát vọng của họ, đáp ứng đúng thị hiếu âm nhạc của họ, và vừa tầm khả năng thẩm mỹ của họ. Và dòng nhạc bình dân này cũng có nhiều ca khúc giá trị, được nhiều giới yêu thích, trong đó có những “tuyệt tác” mà chưa chắc các nhạc sĩ dòng nhạc "hàn lâm" đã sáng tác được, như: Khúc ca ngày mùa (Lam Phương), Đường xưa lối cũ (Hoàng Thi Thơ), Nửa đêm ngoài phố (Trúc Phương), Con đường xưa em đi (Châu Kỳ & Hồ Đình Phương), Nắng lên xóm nghèo (Phạm Thế Mỹ), v.v… Cũng có bài nhạc bình dân nhưng có những câu rất hay, rất triết lý, rất thơ, chẳng hạn: "Tôi xin người cứ gian dối nhưng xin người đừng lìa xa tôi…" (Kiếp đam mê- Duy Quang)… Hay có những câu rất ý vị,  nhân văn và xao động lòng người, chẳng hạn: “Nếu anh có về khi tàn chinh chiến.  Xin em cúi mặt dấu lệ mừng nghe em…” (Tạ từ trong đêmTrần Thiện Thanh). 
 
 
Image result for nhạc Phạm Thế  Mỹ,
NS Phạm Thế Mỹ
      Một điều thú vị: Hai dòng nhạc trữ tình- tình khúcnhạc vàng, “đối cực” về thính giả, nhưng có khi “đồng nhất” về tác giả. Một số NS chuyên sáng tác nhạc vàng nhưng cũng có những ca khúc của họ được xếp vào tình khúc, như một số bài hát của các NS Hoàng Thi Thơ, Y Vân, Nguyễn Văn ĐôngPhạm Thế Mỹ, Song  Ngọc, Lam Phương, Anh Bằng,Ngược lại, một số NS trước đã nổi tiếng với tình khúc lại thành công trong nhiều bản nhạc vàng. Như Phạm Mạnh Cương của tình ca Thu ca (1953) bất hủ, sau nầy viết nhiều bản nhạc vàng được yêu thích: Tình mùa phượng thắm (1961), Tháng bảy mưa ngâu (1964)… Hoặc Trần Trịnh của tình khúc Lệ đá nổi tiếng đã viết nhạc vàng cùng Nhật Ngân trong bút hiệu chung Trịnh Lâm Ngân được phổ biến rộng rãi: Mùa xuân của mẹ, Xuân này con không về…       
NS Trần Trịnh và NS Nhật Ngân thời trẻ.
Hai NS Trần Trịnh và Nhật Ngân thời trẻ, cùng với Lâm Đệ, lấy bút hiệu chung Trịnh Lâm Ngân.
 
 
        Xin kể chuyện nầy: bạn thân tôi, anh Nguyễn Hữu Liêm, là một học giả, tiến sĩ Luật khoa,  tiến sĩ Triết học, từng là Phó chưởng lý Califonia, Trợ lý của Ngoại trưởng Mỹ James Baker trong cuộc gặp với Bộ trưởng ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch tại Wasington năm 1990, nguyên chủ nhiệm Tập San Triết (Hoa Kỳ), nguyên Chủ tịch Vietnam Help (Chương trình Sức khỏe- Văn hóa- Giáo dục), đang là giáo sư Triết học tại San Jose City College, California, tác giả của nhiều tác phẩm triết học xuất bản ở Mỹ, trong đó có cuốn  "Thời tính, Hữu thể và Ý chí" vừa được NXB Đà Nẵng ra mắt vào đầu năm nay (2018) và trở thành tác phẩm đầu tiên về đề tài siêu hình học  trong mọi thời ở VN.  Là trí thức nhưng lại thích hát nhạc bình dân, trong một cuộc đối ẩm ở quán bình dân trên vỉa hè Bà Rịa trong “nước mắt quê hương” (rượu đế), anh  nói vui: "Lũ chúng ta sinh ra từ sến (giới bình dân) nên phải hát nhạc sến mới sướng…"
 
 Image result for ts Nguyá»…n Hữu Liêm
 
      Như đã nói, năng lực, thị hiếu thẩm mỹ của mỗi ngừơi tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố: văn hoá- giáo dục, năng khiếu, truyền thống, tự học tập rèn luyện…, trong đó quan trọng nhất là thành tố văn hoá- giáo dục. Nếu ta có may mắn được tiếp xúc một môi trường giáo dục tốt và hình thành được năng lực, thị hiếu thẩm mỹ cao, lành mạnh, đúng đắn thì ta  cũng phải có quan niệm "đa hệ" và có thái độ "rộng lượng", cảm thông  với những người không được may mắn như ta: cứ để cho họ có chỗ  chơi trên "sân chơi" của họ… Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và… trong hưởng thụ âm nhạc!
                                                   LÊ THIÊN MINH KHOA  
 (Trích trong cuốn  sách “9 THẬP KỶ CA KHÚC TÂN NHẠC VIỆT NAM”- nghiên cứu, nhận định- Lê Thiên Minh Khoa-  Phần TÁI BÚT: Nói thêm về từ “sến” và “nhạc sến”, trang 193- 202, sắp xuất bản, 2018).
       
    – Nguồn ảnh: Internet và các nhạc sĩ, thân hữu cung cấp.

Có liên quan

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here