La Ngạc Thụy: Người vác tù và… – Vĩnh Thuyên giới thiệu

0
45

 11212749_872663379488347_977083076037047849_nỞ cuộc sống đời thường, ai cũng có một ước mơ, một đam mê riêng cho mình.

Từ thuở còn học sinh (thập niên 1960) La Ngạc Thụy đã theo đuổi sự nghiệp văn chương. Thời ấy nhà thơ, nhà văn (văn thi sĩ) rất hiếm. Văn thi sĩ tựa như người được mang một trọng trách đặc biệt, giống như con tầm phải nhả tơ làm đẹp cho đời.

Ai được mang chữ “ SĨ” (bác sĩ, nha sĩ…) đều phải đi học tốt nghiệp được cấp bằng từ các trường đại học. Riêng văn thi sĩ thì có khi cả đời vẫn cứ loanh quanh.

Giả sử thế giới này không có văn thị sĩ, thì không biết có giống như bây giờ không. Chính họ những người suốt đời vác TÙ VÀ đi đánh thức loài người để còn biết yêu thương, buồn giận…

LA NGẠC THỤY LÀ ANH ĐÓ!

La Ngạc Thụy gốc là nhà giáo mê viết lách, nên anh đã buông bỏ nghề theo đuổi sự nghiệp viết báo và sáng tác văn học. Khi Hội Văn học Nghệ thuật Tây Ninh củng cố Ban thường trực, anh được điều về hội giữ chức Chánh văn phòng để chuẩn bị Đại hội Hội VHNT lần thứ I năm 1993, phụ trách biên tập Tạp chí Văn nghệ Tây Ninh, rồi giữ chức Phân hội trưởng Phân hội Văn học suốt 3 nhiệm kỳ từ năm 2001 đến năm 2016. Những năm sau này anh chuyên viết nghiên cứu, phê bình văn học, đang thai nghén thiên ký sự dài hơi về quê hương Tây Ninh và thử nghiệm thể loại thơ 3 câu mà anh tạm gọi là “Thơ Cuộn”.

Hiện anh là hội viên Hội Nhà báo Việt Nam, Hội VHNT các Dân tộc thiểu số Việt Nam, Hội Văn học Nghệ thuật Tây Ninh, Trưởng ban quản trị Website Đất Đứng, chủ trương thực hiện Tuyển tập Văn Thơ – Nghiên cứu – Lý luận – Phê bình Đất Đứng đã phát hành 14 số.

Tác phẩm đã xuất bản:

  • Trong mùa lá xanh – Thơ 1970

  • Kháng Ngôn – Thơ1972

  • Những ước mơ đã thành sự thật – Bút ký 2006 (in chung Nguyễn Tấn Hùng)

  • Bến Quê Hương – Truyện vừa 2014

  • Khói đốt đồng – Thơ 2016 (in chung 4 tác giả)

  • Nhiều giải thưởng văn học và báo chí…

  • Được tặng thưởng Kỷ niệm chương về “Sự nghiệp văn học nghệ thuật Việt Nam”               

Tác phẩm tiêu biểu:

 

Kháng ngôn

(Thơ cuộn)

1.
Ánh mắt nhìn đau đáu
Dĩ vãng chợt gợn sóng tình cờ
Cuối đời mới ngộ đạo
2.
Giọt trăng rót giữa đêm
Ký ức tràn kỷ niệm khô khốc
Giong gióng nỗi buồn riêng…
 
3.
Bên mộ Võ Thị Sáu
Rưng lệ tưởng niệm sáng Hàng Dương
Nỗi đau oằn Côn Đảo…
 
4.
Mùi cơm đưa đẩy gió
Quyện nỗi nhớ cuộn tṛn bỏ quên
Đốt cháy đời khắc khổ!
 
5.
Trời xanh lộng mây trắng
Bóng dừa sóng sánh ngọn cau xa
Có một trời thu khác!
 
6.
Cứ ngỡ mùa thu khóc
Cơn gió cứ vần vũ quanh mây
Bến nhớ chiều cô độc!?
 
7.
Đêm cháy cùng hoa đăng
Quan Âm tĩnh tọa bên sườn núi
Cá lững lờ đợi trăng!
 
8.
Cá lội dưới ao sâu
Chim bay trên trời mây thăm thẳm
Cúi thấp hay ngước cao?
 
9.
Đời người bao nhiêu bạn
Quá khứ, hiện tại và tương lai
Cuộc sống là giới hạn?!
 
10.
Nghiền ngẫm văn bản đời
Sinh lão bệnh tử do thiên phú
Đừng để mình chơi vơi!
 
11.
Sáng cà phê chưa hết,
Đắng lòng ngồi tính mốc thời gian
Sóng sánh sống và chết!
 
12.
Chiều muộn treo nỗi nhớ
Xám màu mây trăn trở buồn phiền
Ai bảo đời tiếc nuối?
 
13.
Giấy trắng và giấy đỏ
Khác màu, cùng giống, cùng chung rào.
Niềm vui trong nỗi nhớ?
 
14.
Nỗi nhớ cong lưỡi trăng
Men theo khe ký ức
Rũ buồn. 
 
15.
Ba chìm bảy nổi
Xuồng con lênh đênh ngập ngụa chiều
Ai bảo đời thấp thỏm. 
 
16.
Yêu như Xuân Diệu cười
Bóng trăng chuyển
Ao sâu cá ngủ – trời ngạt thở.
 
17.
Nhăn nhúm cười v đêm
Sân khấu phẳng lặng mưa lượn lờ
Mặt nạ.
 
18
Nước xé đất về xuôi
Gió cuộn oằn lên núi
Chợt thấy mình an nhiên
 
19.
Sáng, chờ nắng lên
Ngắn
Đêm chờ sáng – Dài
 
20.
Có những chiều ngược gió
hiện tại cong cuộn khoanh mình
vào đông
 
L.N.T
 
Ký sự:

 

Lắng đọng chuyện từ hai dòng sông

VCD

Cầu Quan! Dấu ấn đặc trưng của Tây Ninh. Không hiểu từ bao giờ chiếc cầu ấy đã găm vào tiềm thức của tôi. Người sống ở quê, có thể bắt đầu từ con đường làng nhỏ, chạy ngoằn ngoèo lượn qua những vạt ruộng, men theo những hàng rào dâm bụt, lũy tre gai, trúc sẻ; rồi những trụ rơm cao ngất bên góc vườn nhà, bên cạnh chuồng trâu, bò … còn người dân phố thị bắt đầu từ cầu Quan, là ký ức miên man từ thuở mẹ cha gồng gánh qua cầu trên đôi quang gánh, là nỗi nhớ đeo mang cho một đời người.

Tôi không bao giờ quên, mỗi khi đổ dốc, nắng sớm chấp chóa sau lưng và chiếc cầu ba nhịp lấp lánh trước mắt vắt ngang đôi bờ dốc, phố. Mùi nước lững mũi từ người quăng chài giữa lòng sông sóng vừa chao động, đượm trong tôi mùi cá lòng tong kho quéo mặn mà. Tôi càng nhớ những buổi chiều hè, tắm trong gió lộng, nằm ngữa trên nóc ghe mười, neo cạnh cầu Quan chờ chuyển hàng về xuôi ngắm con diều biếc lượn lờ trên bầu trời xanh… Thời ấy, cầu Quan chính là bến quê mỗi khi theo ghe mang hàng từ chợ mới Tây Ninh xuôi về miền Tây. Cầu Quan quanh năm nhộn nhịp tiếng xe ngựa, xôn xao tiếng rao hàng, trả giá bán mua, hòa lẫn tiếng vung chài, gõ nhịp lưới cá như điệp khúc ngàn năm của một bến quê. Cầu Quan chính là niềm tự hào của người dân Tây Ninh.

Cầu Quan Tây Ninh là nắng, là gió, là sông nước hun đúc nên khí chất của người dân bán trung du rất kiên cường và bất khuất, biết chịu đựng và chống trả một cách khôn ngoan và quyết liệt với thiên nhiên khắc nghiệt, mưu sinh giữa “cá nước, chim trời” nên con người trở nên rắn rỏi và tính cộng đồng càng thắt chặt hơn. Từ đó, không ngại gian lao, nguy hiểm, sẵn sàng hy sinh trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ để giải phóng quê hương.

Bây giờ tôi mới hiểu vì sao cầu Quan mãi mãi là niềm tự hào của người dân Tây Ninh. Để đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị, cầu Quan đã được đập phá và tiến hành xây mới, cho dù rộng hơn, vững bền hơn, nhưng những nhà lãnh đạo Tây Ninh vẫn chủ trương giữ dáng dấp chiếc cầu như xưa. Giữa nắng gió mặn mòi của dòng rạch và không gian cầu sẽ thoáng đãng hơn, tôi sẽ là người hít thở thật sâu, đứng giữa chiếc cầu sau khi xây xong, dõi nhìn lên hướng bắc nhìn ngọn núi Bà Đen úp nón mây trắng lừng lững giữa trời mà nghiêng nghiêng ánh mắt tự hào.

Trong thời buổi đô thị hóa, có thể một số người bỗng quên mất tuổi thơ đầy ắp những kỷ niệm êm đềm của một bến quê hương. Đối với tuổi thơ, có thể chúng sẽ hờ hững trước sự kiện chiếc cầu bị đập phá, xây mới. Chiếc cầu mới vẫn lưu giữ trong lòng người dân Tây Ninh với dáng cầu xưa. Chiếc cầu ấy, dòng rạch này, hàng trăm năm qua đã ghi khắc trong lòng mỗi người một chốn quê. Dù đi xa, bao lâu đi nữa cầu Quan vẫn là nơi neo đậu tình người.

May mà Tây Ninh còn giữ được hình dáng chiếc cầu Quan. Thật tiếc cho một địa danh luôn bất tử thế nhưng cảnh quan, di tích đã bị chính con người Tây Ninh bức tử, để nay không còn gì có thể minh chứng cho Tây Ninh hình thành từ hơn 180 năm!

…Dường như môi ươm vị mặn, nhớ mùi vị của cá lòng tong kho tóp mỡ năm nào dưới lòng rạch Tây Ninh đã trở thành nỗi nhớ khôn nguôi.

Và tôi khởi đầu từ dòng rạch Tây Ninh lần tìm về nguồn cội, lắng đọng những chuyện kể, những huyền thoại từ những thôn làng ven sông rạch. Rạch Tây Ninh xưa là dòng Khe Lăng, nơi hội tụ mọi nguồn khe, lạch trên đỉnh núi Bà Đen; vùng rừng thượng nguồn đổ về, nối dòng rạch chảy ra sông Quang Hóa xưa và nay là sông Vàm Cỏ Đông. Tuổi thơ tôi, hơn 50 năm trước có dịp xuôi ghe từ bến Cầu Quan, lênh đênh trên sông Vàm Cỏ Đông bằng ghe mười, phương tiện của những người sống kiếp thương hồ. Thuở ấy, máy đuôi tôm chưa phổ biến nên trên những đoạn sông hẹp như Vàm Cỏ, dù là ghe mười vẫn phải chèo tay hai mái. Khi đến sông Tiền, sông Hậu mới có tàu kéo trang bị động cơ, các ghe thương hồ kết lại cả trăm chiếc nối đuôi nhau dòng theo tàu, chủ ghe mới được thảnh thơi trôi theo con nước. Và chính dòng sông này đã thầm thì kể chuyện, câu chuyện dàn trải, lắng đọng trong ký ức từ thuở ấy đến tận hôm nay…

Kể rằng, vùng đất Tây Ninh được lưu dân đến khai khẩn từ hơn 300 năm trước. Trước thế kỷ 16, Tây Ninh vẫn còn là một vùng hoang sơ. Đến thế kỷ 17, những lớp lưu dân người Việt từ vùng Ngũ Quảng – vào khai phá vùng Đồng Nai – Gia Định lập làng dựng ấp. Những lớp cư dân đó đã tụ cư tại Xóm Ràng (huyện Củ Chi hiện nay), sau đó theo dòng Quang Hóa họ xuôi ghe xuồng và dừng chân ở các vùng đất thấp, trù phú dễ khai hoang phục hóa ven sông và lưu cư rải rác ở Lò Mo, Trà Vơn, Tha La, Trường Đà (thuộc tổng Hàm Ninh cũ, nay là huyện Trảng Bàng) rồi dần phát triển thành những xóm rộng lớn hơn như: xóm Vàm Cỏ, xóm Rừng, xóm Gàu, xóm Tôn, xóm Giồng Nổi… đến năm 1809, hình thành làng Bình Tịnh, tên cũ của xã An Tịnh hôm nay.

Một lực lượng người Việt quan trọng khác theo gót lực lượng lính biên cảnh do Chúa Nguyễn điều động gồm 720 lính biên cảnh, 5 đội thuyền với 15 chiếc đóng đồn dọc theo sông Quang Hóa vào giữa thế kỷ 18. Những cụm dân cư dần mọc lên dọc theo sông Quang Hóa và ven rạch Khe Lăng… Bắt đầu từ những điểm tụ cư ven sông rạch, cư dân người Việt đã mở rộng khai khẩn những vùng đất thấp, tạo nên vùng đất trù phú, ruộng vườn phì nhiêu. Theo đó, cư dân người Việt đến Tây Ninh ngày một đông hơn, đặc biệt là những lưu dân từ miền Tây sông nước. Đến những năm đầu thế kỷ 19, có nhiều đợt nhập cư và hàng loạt cuộc khai thác quy mô lớn trên nhiều địa bàn thuộc vùng đất Tây Ninh hình thành xóm làng ven sông rạch từ địa phận huyện Quang Hóa.

Câu chuyện đã minh chứng một điều, chính chiếc Cầu Quan bắc trên rạch Khe Lăng, là cầu nối núi Bà Đen và sông Vàm Cỏ Đông để hình thành câu nói đầu môi: “Tây Ninh núi Điện, sông Vàm”, là niềm tự hào của người dân Tây Ninh.

Lời thì thầm của dòng Vàm Cỏ Đông đã được khẳng định qua tập sách “Tây Ninh – 180 năm hình thành và phát triển” được Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Tây Ninh công bố nhân dịp tổ chức Lễ kỷ niệm ngày 09.9.2016. Qua tập sách người dân Tây Ninh rõ thêm nguồn cội từ Gia Định Thành Thông Chí của Trịnh Hoài Đức: “Ở thượng lưu sông Thuận An cách phía tây trấn 160 dặm rưỡi. Phủ sở ở bờ phía Bắc sông lớn có người Trung Hoa và Cao Miên ở chung lẫn lộn làm ăn, có tuần ty coi thâu thuế lệ cước đồn và phòng giữ biên cảnh. Từ đây chảy 24 dặm rưỡi đến cửa sông Khê Lăng, 91 dặm rưỡi đến thủ sở Quang Phong giáp địa giới Cao Miên, đây là con đường mà sứ thần Cao Miên sang cống hiến phải đi ngang qua. Dọc theo sông ruộng đất mới khẩn còn nhiều rừng rú. Lên hướng Tây nước chia làm 2 nhánh. Nhánh phía Bắc tục danh là Cái Bát đi thẳng ra Bắc 100 dặm chỗ cùng tuyền về đằng Bắc 100 dặm nữa là rừng Quang Hóa. Nhánh phía Nam tục gọi là Cái Cay đi lên hướng Tây hơn 100 dặm cũng cùng tuyền. Tới đây đều là đất rừng Quang Hóa liên tiếp nối dài…”. Cái Cay chính là sông Vàm Cỏ Đông là một chi lưu của sông Vàm Cỏ, thuộc hệ thống sông Đồng Nai bắt nguồn từ phía bắc tỉnh Svay Rieng (Kampuchia) có tên Khmer là Prek Kampong Spean, dài 218km, phần chảy qua Tây Ninh từ xã Biên Giới, xã Thành Long là 151km uốn khúc, lượn lờ qua các xóm làng trù phú. Năm Minh Mệnh thứ 5 vua đã cho xây thành Quang Hóa vị trí đóng tại vùng đất Cẩm Giang, cách cửa rạch Tây Ninh 14 km.

Đứng bên lan can trước cửa Linh Sơn Tiên Thạch Tự nhìn xuống chỉ thấy ruộng rẫy bao quanh chân núi. Nhưng lần theo dòng Suối Vàng từ ngách đá cạnh chùa Hang trượt xuống chân núi, rồi xé đất len lỏi đổ nước ra suối Ông Tuấn, Trà Phí, Vườn Điều … rồi đổ vào rạch Tây Ninh, tới vàm rạch gần cầu Gò Chai hợp lưu cùng sông Vàm Cỏ Đông hướng ra biển cả. Nhà thơ Hưng Huyền trong một bài thơ thay lời tựa cho một tập thơ, đã viết:

“Yêu thắng cảnh, yêu danh lam
Yêu hòn núi Điện, yêu Vàm Cỏ Đông…”.

Còn nữ sĩ Phan Phụng Văn lại có những câu:

“Nẻo thông thương Bến Sỏi nối Tầm Long
Êm êm nước chảy xuôi dòng
Trầm buồn bằng một con sông lặng tờ…”.

Sông Vàm Cỏ Đông hợp lưu với sông Vàm Cỏ Tây tại Tân Trụ (Long An) thành sông Vàm Cỏ. Tại Tây Ninh sông Vàm Cỏ Đông có nhiều nhánh sông nhỏ nên rất thuận lợi cho việc vận chuyển hàng hóa bằng đường thủy, cảng Bến Kéo là đầu mối tập trung sản phẩm nông nghiệp và lâm nghiệp từ phía bắc tỉnh thông qua rạch Tây Ninh và đầu nguồn sông Vàm Cỏ Đông xuôi về các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và ngược lại. Trên dòng sông này đã xảy ra nhiều trận đánh ác liệt trong các cuộc chiến tranh, ngay từ nãm 1861, khi Pháp mới đặt chân xâm lược nước ta, người Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực đã chỉ huy đốt cháy chiến hạm Esperance tại vàm Nhựt Tảo. Và “Hỏa hồng Nhựt Tảo” tiếp tục cháy sáng qua 2 cuộc kháng chiến. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, quân đội Sài Gòn luôn tổ chức tuần tra trên sông hòng ngăn chặn quân giải phóng qua sông bằng những đội “giang thuyền” và cả máy bay “trực thăng” quần đảo ngày đêm.

Không hiểu trên cả nước có dòng sông nào tạo nguồn cảm hứng sáng tác cho văn nghệ sĩ, tạo nên những tác phẩm văn học nghệ thuật chảy vào lòng người như sông Vàm Cỏ Đông! Chính những hiện thực phong phú, giàu chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tấm lòng kiên trung, nồng hậu của người dân Tây Ninh trở thành hấp lực kỳ lạ đã thu hút họ. Nhà thơ Hoài Vũ đã có những lần nằm lại bên bờ, đợi yên để qua sông. Ðêm trãng lung linh trên dòng sông đã gây cảm hứng để nhà thơ viết nên bài “Vàm Cỏ Ðông” đi vào lòng người: “Có anh du kích dũng cảm kiên cường – Lẫn ánh trãng mờ bãng lửa đạn qua sông”. Và nhạc sĩ Trương Quang Lục đã phổ thành ca khúc cùng tên “Vàm Cỏ Đông”. Hãy lắng nghe:

Ở tận sông Hồng em có biết
Quê hương anh cũng có dòng sông
Anh mãi gọi với lòng tha thiết
Vàm Cỏ Đông ơi! Vàm Cỏ Đông…
 
… Vàm Cỏ Đông đây, ta quyết giữ 
Từng chiếc xuồng, tấm lưới, cây dầm 
Từng con người làm nên lịch sử 
Và dòng sông trong mát quanh năm…”,
 

Và cũng chính nhà thơ Hoài Vũ là tác giả bài thơ “Anh ở đầu sông em cuối sông” mà nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu chắp thêm cánh cho thơ bằng giai điệu trữ tình, bay bổng:

“Anh ở đầu sông em cuối sông,
uống chung giòng nước Vàm Cỏ Đông,
Thương nhau đã chín ba mùa lúa,
chưa ngày gặp lại nhớ mênh mông…”
“ Gió thương nhớ ai mà lay bờ lá,
để bìm bịp kêu con nước lớn ròng…
Thương nhau ta hẹn trong mùa tới,
anh đón em về thỏa chờ mong…”.
 

Có thể nói những tác phẩm viết về sông Vàm Cỏ Đông của nhà thơ Hoài Vũ qua 4 tập thơ: Vàm Cỏ Đông, Anh ở đầu sông em cuối sông, Đi trong hương tràm, Chia tay hoàng hôn; các tập truyện Tiếng sáo trúc, Rừng dừa xào xạc, Quê chồng, Bông sứ trắng, Vườn ổi…và 10 bút ký Bên Sông Vàm Cỏ…, có lẽ bài thơ Vàm Cỏ Đông để lại ấn tượng sâu sắc nhất, là chất xúc tác để văn nghệ sĩ trải lòng mình qua âm nhạc, ca cổ. Ngoài bài “Vàm Cỏ Đông” của nhạc sĩ Trương Quang Lục, thấm đẫm và sâu lắng vào hồn người dân cả nước, còn có ca khúc “Lên ngàn” của nhạc sĩ Hoàng Việt, “Anh ở đầu sông, em cuối sông” của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điều, “Dòng sông và tiếng hát” của nhạc sĩ Nguyễn Nam, “Anh lại về bên sông Vàm Cỏ” của  Lưu Cầu, “Vàm Cỏ thương nhớ” của Duy Hồ … Và các bài vọng cổ  “Dòng sông quê em” lời của soạn giả Huyền Nhung, nhạc Trương Quang Lục , “Anh ở đầu sông, em cuối sông” lời của Mai Thanh Phượng, nhạc Phan Huỳnh Điều, “Bên sông Vàm Cỏ, lời của Trọng Nguyễn, … được các ca sĩ, nghệ sĩ nổi tiến trình bày bằng những xúc cảm ngọt ngào làm cho những bài hát nhanh chóng chiếm trọn cảm tình, khắc ghi vào tâm khảm của người dân. Còn nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật khác viết về dòng sông huyền thoại này luôn tạo cảm hứng cho nhạc, cho thơ… từ mọi góc nhìn.

Nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn trong chiến tranh cũng có nhiều lần qua lại sông Vàm Cỏ Ðông. Dòng sông đã tạo cảm hứng để nhạc sĩ sáng tác bài “Qua sông” để đời:

“Hò khoan chúng em khua mái chèo 
Ðưa các anh qua dòng sông lạnh lẽo
Ðường hành quân các anh đi khắp nẻo 
quê hương mà anh chẳng ngại gian lao”.
 

Nhà thơ Nguyên Thạch trong bài “Tiếng vọng quê hương” đã bật thốt:

“Hồn ai đó
Chập chờn theo sóng vỗ
Tiếng vọng hờn con nước Cửu Long Giang
Vàm Cỏ Đông mây phủ ngút ngàn
Lệ lầm tủi
Đường quê hương gió lộng…”
 

Văn Liêm, đối với tôi là nhà thơ lạ hoắc, lạ quơ nhưng anh đã gửi lòng cùng nhạc sĩ Thuận Yến và nhà thơ Hoài Vũ qua bài “Hai dòng sông” để khắc họa thêm:

“Hai chúng ta như hai dòng sông
Anh – Vàm Cỏ Tây, Em – Vàm Cỏ Đông
Hai con sông cùng hai dòng nước mát
Xa cách nhau – bát ngát cánh đồng
….
Có dòng sông đi vào lịch sử
Dòng sông Vàm Cỏ Đông,
Chở nặng biết bao chiến công…”
 

Đến nhà thơ Trần Mạnh Hảo cũng trải lòng trong bài “Sông đó người đây”:

“Vàm Cỏ Đông rồi Vàm Cỏ Tây
Anh sang bên đó vắng bên này
Ước gì anh hóa đôi dòng ấy
Một lòng chung thủy cả hai tay…”
 

Rồi nhà thơ Trần Kiêu Bạc khi “Về lại dòng sông năm xưa” cũng thốt lên:

“Lại trở về bên dòng sông năm xưa
Đêm một mình thâu đêm chờ trới sáng
Tiếng chim gọi bầy qua màn sương trắng
Vọng đêm buồn ba tiếng “Vàm Cỏ Đông”…”
 

Ca khúc “Đi trên sông Vàm một đêm trăng tròn” đã khiến lòng người khoắc khoải:

“Đi trên sông Vàm một đêm trăng rằm
Mái chèo khua nhẹ tựa sóng vỗ lòng anh
Mê say em hát mắt sáng long lanh
Mà cả dòng sông là hương lúa ngọt lành…”
 

Tôi vốn yêu các dòng sông, riêng dòng Vàm Cỏ Đông đối với tôi có nhiều kỷ niệm, tôi sinh ra trên vùng đất Cẩm Giang, sau ngược dòng sông đến vùng đất Thanh Điền sinh sống bên bến phà Gò Chai tấp nập ghe xuồng lại qua, càng yêu hơn tôm cá dưới lòng sông, đúng như cách yêu của người sống trên sông nước. Nên nhìn ngắm dòng sông đẹp, đã thấy yêu. Nhưng nếu được ăn những con cá con tôm ngon do chính mình lưới chài bắt được dưới dòng sông ấy, thì tình yêu càng đậm đà, thấm đẫm hương vị của bến quê khiến tôi nhớ rất lâu, có khi là cả cuộc đời này. Tôi nhớ, rất nhớ những đêm vắng lặng bỗng nghe ca khúc Vàm Cỏ Đông với hồn quan họ trong tiếng sáo réo rắt hòa cùng âm điệu độc huyền cầm mềm mại để lặng người nghe sông Hồng gọi dòng Vàm Cỏ Đông tha thiết với từng đoàn tàu giặc đắm, từng đoàn quân giải phóng qua sông và từng mối tình hò hẹn…  

Đúng là trong mỗi người dân Tây Ninh, dường như ai cũng có một bến quê. Bến quê nào cũng nằm dọc hai bên dòng sông. Sông Vàm Cỏ Đông chảy qua Tây Ninh đầu tiên hình thành Bến Cầu, nơi giao thương tấp nập. Rồi Bến Đình, Bến Tro, Bến Lúa, Bến Mương, Bến Kéo, Bến Cừ, Bến Gò Nổi, Bến Sỏi, Bến Tầm Long… Tên mỗi bến là đặc trưng từng bến với những đặc điểm riêng. Đặc biệt Bến Tầm Long ẩn chứa huyền thoại về vua Gia Long. Gọi là huyền thoại vì chưa chắc chắn, chỉ được nghe qua lời kể. Kể rằng, khi vua Gia Long tránh sự săn lùng của quân Tây Sơn đã chạy về vùng thung lũng giữa núi Bà Đen và núi Cậu lánh nạn. Dù đang trốn tránh, nhưng những buổi chầu vua vẫn được tiến hành. Nên nơi này đã hình thành địa danh Sân Chầu. Một đêm, vua được Lê Sơn Thánh Mẫu báo mộng chỉ điểm đến vùng Bến Sỏi tạm lánh. Sau các tướng tập hợp được lực lượng đã ngược sông tìm vua và vua tôi gặp nhau tại một bến sông, nên người dân gọi nơi này là Bến Tầm Long. Sau này khi lên ngôi vua Gia Long đã ban sắc chỉ phong Bà Đen là Lê Sơn Thánh Mẫu để tạ ơn.

Đặc điểm các bến là nơi trao đổi hàng hóa, thường cạnh bến đều hình thành các chợ: chợ Trảng Bàng, chợ Gò Dầu, chợ Cẩm Giang, chợ Bến Kéo, vào rạch Tây Ninh có chợ cũ rồi chợ mới nằm ngay bờ sông… cạnh Cầu Quan. Nhắc đến Cầu Quan, chợt nhớ thuở ấy tỉnh Tây Ninh chỉ có 2 cây cầu, một là Cầu Quan bắc trên rạch Tây Ninh để nối 2 bờ và cầu Gò Dầu bắc trên sông Vàm Cỏ Đông phân chia 2 vùng Gò Dầu Thượng và Gò Dầu Hạ. Người dân muốn qua lại trên sông đều trông vào phương tiện là những chiếc đò ngang. Sau tiến bộ hơn phương tiện qua sông cũng chỉ dừng lại là những chuyến phà như miền Tây sông nước mà phà Gò Chai và phà Bến Đình còn lưu dấu mãi đến sau giải phóng cầu Gò Chai mới được xây dựng và đến năm 2015 cầu Bến Đình mới hoàn thành nối vùng đất Cẩm Giang vớ huyện Bến Cầu mênh mông ruộng rẫy.

Tôi may mắn có dịp lênh đênh trên dòng Vàm Cỏ Đông huyền thoại và những sử tích lưu danh truyền đời. Có những chiều ngồi trên ghe thả cánh diều bay bổng trên không và những đêm trăng ngắm trời mây sông nước mới hiểu hết cái thi vị, tiêu dao của những tâm hồn văn nghệ sĩ xưa nay. Một thời tôi đã cảm nhận được sự lãng mạn của khách thương hồ pha nét lãng tử rày đây mai đó trên sông. Để rồi khám phá con sông huyền thoại, lần theo dấu vết thăng trầm lịch sử của dòng sông Vàm Cỏ Đông từ cách nay mấy trăm năm mà ngẫm ngợi. Các cây cầu mọc lên, theo đó mọc lên các khu công nghiệp, khu chế xuất và làng mạc, phố xá người xe tấp nập nhưng dòng sông ấy vẫn còn giữ trong mình những tháng năm huyền thoại mà cư dân hai bên bờ vẫn kể cho hậu thế nhân sinh nghe lại. Thời gian là minh chứng, sông Vàm Cỏ Đông trải qua các cuộc dựng xây và giữ gìn đất nước cũng đóng góp không ít chiến công vào trang sử vẻ vang của dân tộc. Từ giá trị văn hóa truyền thống và cảnh quan thiên nhiên ấy, sao đến nay chưa có dự án du lịch nào khai thác, bỏ phí nét đẹp hoang sơ quyến rũ của dòng sông lịch sử mang sắc màu huyền thoại, chiến tích ít nơi nào có được. Vậy đó, sông Vàm Cỏ Đông nên thơ với những huyền tích đi vào lòng dân tộc, vậy mà đến nay tiềm năng du lịch sinh thái tuyệt vời vẫn hững hờ trôi và chờ đợi thì núi Bà Đen đã trở thành điểm du lịch sinh thái, tín ngưỡng quan trọng nhất Tây Ninh, thu hút hàng triệu lượt người về tham viếng hàng năm…

HDT

Tây Ninh còn một dòng sông khác ít người dân Tây Ninh nhắc đến. Vì chỉ có một phần nhỏ người dân nằm trên lưu vực sông thuộc các huyện Tân Châu, Dương Minh Châu và phía đông Trảng Bàng. Đó là dòng sông Sài Gòn bắt nguồn từ Lộc Ninh thuộc tỉnh Bình Phước đến ngã ba Cát Lái, thì hợp với sông Đồng Nai, với chiều dài 219km. Riêng đoạn chảy qua địa phận tỉnh Tây Ninh có chiều dài 101km, nhưng lấp lánh hai huyền thoại mà bất cứ người dân Tây Ninh nào cũng tự hào. Một huyền thoại về Ngũ hổ tướng với ba anh em Huỳnh Công Giảng, Huỳnh Công Thắng, Huỳnh Công Nghệ cùng hai tướng Lê Ngọc Báu và Lê Ngọc Đương lập đồn đóng quân bảo vệ cuộc sống người dân thoát nạn xâm lấn quấy phá của bọn thổ phỉ Chân Lạp hoành hành, cướp phá chém giết dân bản xứ của thời xa xưa và huyền thoại về việc “Xây hồ đấp đập” với công trình thủy lợi Hồ Dầu Tiếng ghi nhiều kỷ lục, là hồ chứa thủy nông nhân tạo lớn nhất Việt Nam và Đông Nam Á (mặt hồ rộng 270 km2 và 45,6 km2 đất bán ngập, dung tích 1,5 tỷ m3); có diện tích tưới lớn nhất (172.000 ha); quan trọng nhất (tưới cho nông nghiệp, ngọt hóa, cấp nước cho công nghiệp, dân sinh, đuổi mặn trên sông Sài Gòn); được khảo sát, thiết kế với lực lượng tinh nhuệ nhất, nhanh nhất; khu đầu mối được thi công bằng lực lượng cơ giới hiện đại nhất… Nhưng Dầu Tiếng cũng là nơi ghi kỷ lục thử nghiệm nhiều mô hình quản lý nhất, có thời gian thi công dài nhất (20 năm) trong lịch sử thủy lợi Việt Nam.

Về chuyện Ngũ hổ tướng dù vẫn đang còn tranh cải, nhưng sự kiện này đã đi vào lòng dân. Hãy lắng nghe dòng sông kể lại. Còn vấn đề đúng sai cần có sự nghiên cứu bài bản để xác định.

Những năm 40 thế kỷ 18, nước Chân Lạp loạn lạc triền miên, thay vua như thay áo, do tranh dành quyền lực đến mức có vua quan phải bỏ kinh thành đi lánh nạn… Từ đó, nạn thổ phỉ hoành hành, cướp phá, chém giết dân bản xứ, còn vượt biên giới sang nước Việt quấy nhiễu. Tình trạng nhiễu nhương bất ổn cứ kéo dài, dân chúng lầm than kéo dài mãi đến đầu thế kỷ 19. Trước tình hình đó, năm 1826 triều đình Huế đã sai năm hổ tướng là Huỳnh Công Giảng, Huỳnh Công Thắng, Huỳnh Công Nghệ, Lê Ngọc Báu, Lê Ngọc Đương dẫn quân tăng cường cho phủ Tây Ninh dẹp loạn, ổn định lòng dân. Đoàn quân tăng viện theo đường thủy tiến lên qua sông Sài Gòn, ngã ba Sanh Đôi, Rạch Cái Cùng (Bà Chiêm). Trên đường tiến quân, các tướng chọn nơi xung yếu đóng quân, cắt cử người trấn thủ. Khi đại quân tiến đến vùng rừng Quang Hóa, đoàn quân đã dừng lại ở một đoạn sông, hai bên bờ loài cỏ dại phiểu lưu thảo cùng với lục bình nở đầy hoa tím, thoạt nhìn như trải thảm gấm hoa, tướng Huỳnh Công Giản đặt tên cho đoạn sông này là Sông Gấm, cử người em kế là Huỳnh Công Thắng lập đồn đóng quân, ngăn chặn bọn thổ phỉ tràn sang quấy phá. Năm 1828, thổ phỉ được quân Chân Lạp tăng viện kéo quân sang vây đồn, sau nhiều tháng cầm cự, đồn thất thủ, tướng Huỳnh Công Thắng tuẩn tiết. Dân làng nhớ ơn đã lập miếu thờ, quanh năm hương khói. Tuy nhiên do không rõ họ nên người dân đề là Trần Văn Thắng, mãi đến năm 2004, căn cứ vào sử liệu mới cho sửa lại là Huỳnh Công Thắng.

Đoàn chiến thuyền tiếp tục thả dọc theo dòng sông đến Vịnh Cù chỉ định hai tướng Lê Ngọc Báu và Lê Ngọc Đương lập đồn tại đây. Sau nghe tin đồn Cẩm Giang thất thủ, năm 1836 hai tướng kéo quân trở lại đồn Sông Gấm trấn giữ và cho xây dựng chùa Quang Huế yên lòng dân với quyết tâm tử thủ. Quân Chân Lạp lại kéo sang công đồn, bọn chúng quyết san bằng đồn này, bởi lẽ chính đồn này ngăn trở sự cướp phá của bọn chúng. Tuy nhiên dù quyết tâm tử thủ, nhưng do quân ít, lương thực cạn kiệt hai tướng đành chấp nhận rút quân về Vịnh Cù. Quân Chân Lạp quyết truy đuổi đến cùng. Trên đường rút quân chưa kịp về đến chốn cũ, hai tướng đã hy sinh sau trận đánh xáp lá cà không cân sức đã hy sinh, quân lính liều mạng mang thi thể hai tướng về Vịnh Cù mai táng.

Lại nói về đại quân tiếp tục tiến quân đến Bến Thứ, Tướng Huỳnh Công Giảng để người em út Huỳnh Công Nghệ ở lại trấn giữ sau khi lập đồn, còn ông lên bộ kéo quân lên sát biên giới lập đồn đóng quân tại Trà Vông tạo thế ỷ giốc tiếp viện cho nhau.

Kể từ năm 1826, khi đại quân do ngũ hổ tướng chia quân lập đồn trấn giữ chống bọn phỉ được sự hậu thuẩn của vua Chân Lạp thường xuyên cướp phá dân lành, các tướng đã đưa quân chống ngăn, cứ thế hai bên tiến đánh lẫn nhau kéo dài suốt 20 năm (1826-1845). Trong suốt 20 năm chống ngăn xâm lược, nhiều trận đánh lớn nhỏ xảy ra, có thắng, có bại. Đặc biệt có trận đánh có thể dùng cụm từ “long trời lỡ đất” mà chiến thắng thuộc về quân ta tại đồn gần biên giới do chính tướng Huỳnh Công Giảng trấn giữ, khiến quân tướng Chân Lạp hoảng sợ tôn sùng là đồn Tà Vông (có nghĩa là đồn Ông Lớn), nhưng dân ta không hiểu nên ghép thêm hai từ Ông Lớn thành Quan Lớn Tà Vông. Có người am hiểu nên gọi trại là Trà Vông  để Trà Vông không còn nghĩa là quan lớn mà trở thành địa danh cho đến ngày nay.

Trong 20 năm chiến tranh liên miên, quân Chân Lạp sau này có sự tiếp sức của quân Xiêm La, chúng tiến hành chiến lược phá thế ỷ giốc của các đồn, chúng tổ chức diệt từng đồn, từ đồn Cẩm Giang, đến đồn Vịnh Cù, Bến Thứ và cuối cùng là đồn Trà Vông. Ngũ hổ tướng lần lượt hy sinh. Suốt hai thập niên ở Tây Ninh, ba anh em ông chia ra mỗi người một khu vực, riêng ông Huỳnh Công Giảng ở cánh rừng Trà Vông, xây thành lập ấp, bảo vệ biên cương, quanh năm đánh nhau với quân Chân Lạp. Năm 1782, sau một trận chiến giáp lá cà vô cùng ác liệt, khi quân tiếp viện của Huỳnh Công Nghệ chưa tới kịp, sau nhiều lần tả xung hữu đột giữa vòng vây, tướng Huỳnh Công Giản đã quay gươm tuẫn tiết chứ không để rơi vào tay giặc. Khi Huỳnh Công Nghệ tới, ông vây thành đánh một trận rửa hờn cho anh trai và những binh sĩ đã hy sinh, quân Chân Lạp phải mở đường máu chạy qua biên giới và từ đó không dám sang xâm lăng nữa. Sau đó, Huỳnh Công Nghệ chôn cất Huỳnh Công Giảng ngay tại khu vực đồn Trà Vông, cách bờ thành cũ khoảng 2km về hướng Bắc. Mặt ngôi mộ hướng ra suối Trà Vông.

Điều đáng ghi nhận là hệ thống đền và miếu thờ những anh hùng có công đánh giặc, giúp dân có cuộc sống an lành thoát cảnh trộm cướp hoành hành thì miếu thờ Quan lớn Trà Vông Huỳnh Công Giảng được người dân xây dựng ở khắp địa bàn mà đoàn quân của ông đi qua. Kể cả hai người em của ông, tướng Huỳnh Công Thắng và Huỳnh Công Nghệ mỗi người chỉ có một miếu thờ. Miếu thờ tướng Huỳnh Công Thắng ở xã Cẩm Giang và tướng Huỳnh Công Nghệ ở Bến Thứ.

Cạnh bên bờ Suối Vàng, thuộc khu lòng chảo sát chân núi Bà Đen có một ngôi đền thờ Huỳnh Công Giảng, khói hương nghi ngút không bao giờ dứt. Tương truyền đó là nơi luyện tập binh mã ngày xưa của quan lớn Trà Vông. Tới giờ, người dân vẫn còn lưu truyền câu chuyện nhuốm màu huyền bí rằng vào những năm xa xưa, thỉnh thoảng người ta lại thấy xuất hiện giữa đêm trăng thanh vắng, một đạo quân kỳ bí, gươm sáng chói lòa, người ngựa phóng như bay, dẫn đầu là một vị tướng mặc áo bào đỏ, oai phong lẫm liệt. Đạo binh xuất hiện như chớp rồi cũng nhanh chóng mất hút vào bóng đêm của núi rừng.

Các vị bô lão quanh vùng đồn rằng, đó chính là "đạo binh ma" của vị tướng Huỳnh Công Giảng, trong lúc sa cơ đã tuẫn tiết mà chết. Hào khí của vị tướng anh hùng và đạo binh trung thành kia, hồn vẫn còn quyện mãi cùng non sông đất nước.

Trong một lần đến thăm đền thờ chính – mộ của tướng Huỳnh Công Giảng ở xã Trà Vông – ông Nguyễn Văn Liễm Trưởng ban quản lý mộ đã ngoài 80 tuổi cho biết: Năm 2009 chính tôi đã liên hệ trực tiếp Trung tâm Bảo tàng Cố đô Huế và Bảo tàng đã tìm lại được sắc ấn vua ban cho tướng Huỳnh Công Giảng và cho phục chế lại nguyên mẫu gởi cho Ban quản lý lăng mộ lưu giữ. Từ đó hàng năm tới ngày lễ chính, các đền, miếu thờ trong tỉnh đều đến đây làm lễ khai ấn thỉnh về. Chỉ có điều, cho dù là truyền thuyết và trong chính sử không có ghi hay hiện nay đã có sắc ấn thì công trạng khai quốc công thần của Huỳnh Công Giảng với vùng đất Tây Ninh là có thật, và tấm lòng kính phục, biết ơn của người dân Tây Ninh với ông vẫn đang hiện hữu, đã thiên hóa ngài như một vị thần. Để cứ đến ngày giỗ Quan lớn Trà Vong các đền miếu đều tổ chức thành một lễ hội dân gian đặc sắc của vùng đất Tây Ninh.

  Trời hôm nay đã chớm xuân, vậy mà tiết trời vẫn còn se lạnh. Đứng trên lan can đập tràn hồ Dầu Tiếng gió xuân càng lộng hơn trước mênh mông trời và nước. Tôi như nhấp nhô theo sóng nước hướng mắt về phía Tây Bắc, núi Bà Đen nổi lên giữa mặt nước hồ bao la, dường như cũng chao chao. Ở góc độ này núi không giống “chiếc nón bài thơ lộng giữa trời” như một lời thơ từ khi chưa có lòng hồ, mà trông giống như bầu vú mẹ cho đàn con nguồn sống thiêng liêng.

Bên cạnh đập tràn đã là chân núi Cậu, mới thuở nào còn hoang vắng tiêu sơ, mà nay đã là một khu du lịch trên núi dưới hồ vô cùng thơ mộng. Là người Tây Ninh mà khi nhớ lại quá trình xây dựng hồ tôi vẫn cứ ngỡ chuyện hoang tưởng huống gì khách tham quan du lịch phương xa. Đúng là đứng trước cảnh biển nước dập dềnh sóng vỗ giữa tiết xuân, khó ai tưởng tượng được gần hai mươi năm trước nơi này là rừng rậm âm u, đồng đất hoang sơ. Giờ đây, mắt nhìn những chiếc xuồng con của ngý dân nhấp nhô lýớt sóng phía xa, tai nghe tiếng sóng nýớc rì rào, tưởng chừng như con nước đang thì thầm kể lại câu chuyện thần kỳ, huyền thoại giữa thời hiện đại.Chuyện “xây hồ đấp đập” nơi đây thật đúng là chuyện thần kỳ. Không thần kỳ sao được, bởi kể từ ngày chính thức khởi công cho đến ngày tưng bừng vào hội mở nước, chỉ có năm năm, không kể quá trình khảo sát thiết kế và chính thức gởi văn bản đề nghị đến Hiệp hội phát triển quốc tế IDA kéo dài từ tháng 6 năm 1977. Nguời Tây Ninh c̣n nhớ như in, ngày cố Phó Thủ tướng Huỳnh Tấn Phát và nguyên Bộ trưởng Bộ Thuỷ lợi Nguyễn Cảnh Dinh đến chủ trì buổi lễ khởi công ở đồng đất Suối Ông Hùng ngày 23 tháng 4 năm 1981. Ngày ấy những thanh niên dân công và cả chúng tôi – những văn nghệ sĩ ở Tây Ninh bám công trường để phản ảnh khí thế thi đua lao động, vẫn không ai mường tượng được đến lúc hoàn thành hồ Dầu Tiếng rộng lớn đến cỡ nào, dù ai cũng được nghe các vị ấy báo cáo rõ diện tích mặt hồ là 27.000 ha, tích 1,5 tỉ mét khối nước của dòng sông Sài Gòn đổ về. Từ hồ sẽ có hai kênh chính Đông, Tây và hàng ngàn con kênh nhánh, kênh nội đồng đưa nước tưới tiêu cho 175.000 ha đất canh tác trên đất Tây Ninh và một phần huyện Củ Chi, huyện Bình Chánh của Thành phố Hồ Chí Minh, chưa kể việc rửa phèn, đuổi mặn cho hai dòng sông Sài Gòn và sông Vàm Cỏ Đông, tăng độ ẩm đất đai cho ba tỉnh Bình Phước, Bình Dương và Long An. Rõ ràng, một công trình như thế từ bao nhiêu đời nay ai đã dám mơ? Vâng, chẳng ai dám mơ, một giấc mơ thần kỳ. Nhưng rồi chỉ trong năm năm chuyện thần kỳ đã biến thành hiện thực, công trình đại thuỷ nông hồ Dầu Tiếng đã hoàn thành. Trong năm năm đó, hàng triệu lượt người Tây Ninh đã ra công trường trải dài, trải rộng khắp tỉnh đào đấp 70 triệu mét khối đất để xây lát 770.483 mét khối đá hoa cương núi Bà Đen, cùng 190.112 mét khối bê tông, 200.000 tấn xi măng, 20.500 tấn gỗ xẻ … và cả khối lượng vật tư, nguyên liệu đó đã làm nên đập chính với chân đập rộng 300 mét, cao 28 mét, dài 1.200 mét và 27 kí lô mét chiều dài đập phụ, cùng 44 ki lô mét kênh chính Đông, 70 kí lô mét kênh chính Tây và hàng ngàn con kênh nhỏ … biết bao công sức của con người và các loại cơ giới đã đổ xuống cho rừng núi nghiêng mình hoá thành biển lớn.

Hôm nay, đứng trước cảnh quang “hồ bên núi” mặt nước không dừng sóng vỗ, đợt này nối tiếp đợt kia rượt đuổi nhau ập vào khe đá tung bọt trắng xoá, tôi đứng bên công trình tràn xả lũ nghe tiếng vọng ào ào của nước từ những cửa tràn bằng thép mở hé trên cao ào xuống như thác đổ, sức nước ầm ầm dữ đội, sôi sục, cuộn trào chảy dài tít xa nối lại dòng hạ lưu cho sông Sài Gòn xuôi về biển cả.

Ngày nay đến thăm hồ Dầu Tiếng có ai ngờ được vùng trời nước bao la này ngày xưa là rừng xanh đại ngàn. Nơi từng là chốn trú ẩn của vua Gia Long – Nguyễn Ánh khi bôn đào tránh sự truy đuổi của nghĩa quân Tây Sơn. Địa danh Sân Chầu là một minh chứng. Nơi đây cũng là nơi dừng chân của Tín Võ Hầu Phạm Văn Điển, vì bất bình với vua Tự Đức khi ra lệnh bãi binh cắt đất cầu hoà với thực dân Pháp. Tín Võ Hầu đã cùng các thuộc hạ thân tín vào ẩn lánh tại vùng Suối Đá – thị trấn Dương Minh Châu ngày nay khi quân Pháp chiếm Tây Ninh năm 1863. Giặc truy kích quyết liệt, ông Điển rút sâu vào ngọn rạch Cái Cùng giữa rừng sâu rồi tuẫn tiết, vì đau lòng trước cảnh nước mất nhà tan. Dân làng Phước Hội, tên cũ của xã Suối Đá đã mang bài vị của ông vào Đình làng và tôn vinh ông là Thành Hoàng cùng thờ chung với người em vợ của ông là ông Đào Văn Chữ, một vị Cai tổng có công khai mở làng Phước Hội. Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, thời chín năm kháng chiến chống Pháp, vùng đất lòng hồ ngày nay từng là địa bàn đứng chân của Xứ uỷ Nam Kỳ, của Tiểu đoàn 933 và Trung đoàn 311 Tây Ninh có Công binh xưởng và Trạm quân lương, có cả lò thuộc da phục vụ cho nhu cầu của bộ đội. Rồi đến thời kháng chiến chống Mỹ, vùng Bà Hảo trong khu vực lòng hồ ngày nay từng chứng kiến sự kiện lịch sử: Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, đoàn kết toàn dân miền Nam quyết tâm đứng lên giành độc lập cho nửa nước đang oằn oại dưới chế độ Mỹ – Diệm tàn bạo hơn cả thời trung cổ.

Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, hàng chục vạn đồng bào từ thành phố Hồ Chí Minh đã lên đường đến huyện Dương Minh Châu lập nghiệp. Họ từ giả cuộc sống vất vưỡng lang thang trên hè phố để lên miệt rừng thẳm này xây dựng cuộc sống mới, lập thành hai xã Lộc Ninh và Phước Minh. Cuộc sống vừa tạm ổn định thì một lần nữa bà con lại bấm bụng ra đi. Biển nước đã nhấn chìm tên xã Lộc Ninh và người dân sống nơi đây đã di dời đến vùng Suối Ông Hùng thành lập xã mới. Còn xã Phước Minh may mắn hơn, nằm ngay phía ngoài bờ đập hồ Dầu Tiếng, trở thành khu dân cư sung túc ngay bên bờ hồ. Hồ nước hình thành đã biến tiểu vùng khí hậu Tây Ninh mát mẻ hơn. Hai tuyến kênh chính Đông, Tây xẻ đất mang theo nguồn nước ngọt mát từ hồ rồi phân nhánh, rẽ dòng theo các tuyến kênh cấp 1,2,3 và kênh nội đồng chằng chịt như mạng nhện, biến những vùng đất xưa nay chỉ làm một vụ bấp bênh theo nước trời mưa, trở thành vùng đất được tưới tiêu chủ động, sản xuất nhiều vụ trong năm với đủ loại cây trồng.

Đứng trên mặt đập tôi mải mê đắm chìm vào ký ức những con suối, dòng sông mà nghe như nước ngọt thấm mát tâm hồn. Các dòng suối Tha La, Suối Dây, Suối Bà Chiêm, Suối Nhím … uốn khúc, len lỏi, xé đất rừng bạt ngàn mang nước từ đầu nguồn đổ về sông Sài Gòn, để cho những người dám nghiêng đất ngăn sông tích nước thành lòng hồ Dầu Tiếng chứa hàng tỷ mét khối nước ngọt tưới mát cho những cánh đồng. Nước đổ xuôi về nam qua tuyến kênh chính Đông chảy qua huyện Dương Minh Châu, Gò dầu, Trảng Bàng, xuống tận huyện Củ Chi thành phố Hồ Chí Minh. Nước hồ ngược lên hướng Bắc qua tuyến kênh chính Tây chảy qua thị xã Tây Ninh, huyện Hoà Thành, Tân Biên, Châu Thành hình thành vùng chuyên canh mía, mì, đậu phọng, lúa, vườn cây ăn trái. Sau đó lại khai thông thêm hệ thống kênh Tân Hưng chảy qua hai huyện Tân Châu, Tân Biên biến hơn 30.000 ha trên vùng đất này thành cánh đồng mía có tưới đạt năng suất cao từ 100 tấn đến 150 tấn/ ha một cách diệu kỳ.

Bên cạnh việc mang nuớc ngọt tưới mát đồng xanh, đẩy năng suất cây trồng lên cao, nâng vòng quay của đất, làm thay đổi giá trị đất đai, lòng hồ còn thu hút con người tập trung về đây sống với nghề nuôi trồng thuỷ sản. Ở Dương Minh Châu đã có hàng ngàn người dân từ các tỉnh miền Tây và hơn một trăm hộ ngư dân Việt kiều, sau gần một thế kỷ lưu lạc kiếm sống bên hồ Tông Lê Sáp – Campuchia quay trở về và hình thành những làng cá quanh hồ. Chẳng những họ sống với nghề đánh bắt cá trong hồ mà còn tận dụng nguồn nước kênh đào ao nuôi cá. Nơi đây đã nổi danh là làng nuôi cá lóc bông, rồi cá lóc đen, đến nuôi cả cá điêu hồng, một loài cá cao cấp không sống ngoài thiên nhiên chỉ sống trong nguồn nước chảy và sạch.

Có hồ phải bảo vệ hồ. Muốn bảo vệ hồ một cách căn cơ, vững chắc cần phải có vành đai rừng phòng hộ. Thế là dự án trồng rừng phòng hộ được Chính phủ phê duyệt ngày 9-2-1998 với tổng diện tích rừng lên đến 34.000 ha. Riêng trong vùng bán ngập có diện tích rừng trồng là 4.560 ha. Dự án chẳng những thu hút người dân địa phương đầu tư trồng rừng mà còn thu hút cả các công ty trong và ngoài tỉnh tham gia, sau khi Ban Quản lý dự án trồng thử nghiệm thành công 14 ha rừng tràm, một loài cây trước nay chỉ thích hợp ở vùng nước lợ ở các tỉnh miền Tây Nam bộ. Trong một dịp công tác, tôi đã được đến thăm vùng rừng do Công ty Xuất nhập khẩu và xây dựng Á Châu thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trồng và quản lý. Thật mát mắt làm sao, một vùng xanh mướt của 300.000 cây tràm ba năm tuổi vươn mình xanh tốt, có cây cao hơn ba mét lả ngọn theo chiều gió. Cánh rừng tràm trong vùng bán ngập đầu tiên đang phủ một màu xanh ngút tầm mắt. Cây đã cao khỏi đầu người, buông rũ từng chùm rễ từ thân cây xuống mặt đất như những dây leo chằng chịt, dấu vết của những ngày tháng chịu đựng, vượt qua mùa nước nổi. Ông Truơng Công Khanh, cán bộ Ban Quản lý rừng khoe: “Chỉ cần chăm sóc tốt trong hai năm nữa là rừng có thể cho khai thác theo phương thức tỉa thưa, chừa lại cây đúng quy cách rừng phòng hộ”. Qua lời ông Khanh tôi cũng được biết theo thiết kế mật độ rừng phòng hộ trồng từ 9.000 đến 10.000 cây/ha. Nhưng để khai thác có hiệu quả và thu lại vốn ban đầu, Ban Quản lý dự án đã trồng theo phương pháp tỉa thưa từ 18.000 đến 20.000 cây/ha, sau năm năm sẽ tỉa bớt phân nửa, số còn lại vừa đúng theo quy hoạch. Đúng là cách làm “lấy ngắn nuôi dài” thật “nhất cử lưỡng tiện”. Những người quản lý rừng còn vui mừng nói với tôi: “Vào mùa nước nổi, trên tàng cây rừng, từng đàn ong bay về xây tổ làm mật; dưới nước, từng đàn cá lội tung tăng. Hoàng hôn buông xuống, từng đàn cò trắng bay về ngủ đêm trắng xoá một vùng dưới trăng, đẹp tuyệt”.

Vẫn còn bên tai tôi lời thì thầm của tiếng nước hồ. Và trong một góc lòng hồ, tôi như còn mường tượng thấy những bóng dáng tất bật của những nông dân chất phác đã bỏ công sức góp phần làm nên chuyện thần kỳ của lòng hồ. Hình như lời thì thầm của tiếng nước hồ Dầu Tiếng như muốn báo cho tôi biết, nhờ có nước hồ cụôc sống người dân tỉnh Tây Ninh và một bộ phận người dân thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bình Phước, Long An đã vươn lên và đang trên đà làm giàu.

LNT

Vĩnh Thuyên giới thiệu

Có liên quan

0 BÌNH LUẬN